معاویه در پیگیری قاتلان عثمان بسیار جدی بود. وی توانست تعدادی از افراد مصری که در جنگ مدینه- و قتل عثمان- دست داشتند و در راه بازگشت بودند بگیرد و به قتل برساند. یکی از این افراد أبوعمرو بن بدیل خزاعی بود. (1) ھمچنین معاویهدر مصر و در میان اھل خربتا (ایادی) پیروانی داشت که خونخواھی عثمان را میکردند. این گروه توانسته بودند که در چند رویارویی در سال 36 ھ محمد بن أبوحذیفه را شکست دھند.
ھمچنین توانست تعدای از سران مصری جنگ مدینه مانند عبدالرحمان بن عدیسی و کنانة بن بشر و محمد بن أبوحذیفه را بگیرد و آنان را در فلسطین به زندان افکند. این موضوع قبل از خروج معاویه به صفین روی داد. سپس وی در ذی الحجه سال 36 ھ آنان را به قتل رساند.(2) وقتی که علی از حرکت سپاه عراق اطلاع یافت، مستشاران خود از بزرگان شام را فراخواند و برایشان سخن راند و گفت: علی ھمراه با مردم عراق بھ سوی شما آمده است. پس ذوالکلاع حمیری گفت: بر تو فرمان دادن واجب است و بر ما اجرا.(3)
مردم شام در مورد خونخواھی عثمان و جنگ با معاویه بیعت کردند(4) و عمرو بن عاص اقدام به تجھیز سپاه و بستن پرچم کرد و سپس جھت تشویق سپاه در میان سپاه شروع به سخن کرد و گفت: مردم عراق جمع خویش را پراکنده اند و شوکت خویش را سست کرده اند و نیروی خود را متفرق کرده اند. مردم بصره نیز با علی مخالفند که خونی آنھا است و کسانشان را کشته است. در جنگ جمل سران مردم بصره و سران مردم کوفه نابود شده اند و علی با اندک گروھی از آنان حرکت کرده که بعضیشان قاتلان خلیفه شمایند. خدا را در نظر داشته باشید و نگذارید که حقتان ضایع شود و خونتان معوق بماند. (5) معاویه در رأس سپاھی بزرگ به حرکت در آمد. روایات در مورد بیان تعداد آن با ھم اختلاف نظر دارند و ھمه روایاتی ھستند که سندشان منقطع میباشد و عین ھمان روایاتی ھستند که تعداد سپاه علی را برآورد کرده اند و برخی تعداد آن را صد و بیست ھزار نفر (6) و برخی ھفتاد ھزار نفر و برخی مقداری بیشتر از آن را ذکر کرده اند،(7) اما نزدیک ترین روایت به صحت تعداد آنان را شصت ھزار جنگجو ذکر کرده است. این روایت گرچه سند منقطعی دارد، اما راوی آن صفوان بن عمرو سکسی حمصی از اھالی شام است که در سال 72 ھ به دنیا آمده است و ثقهبودن وی ثابت شده است و تعدادی از حاضران در نبرد صفین را دیده است و این امر در سرگذشت وی معلوم است(8) و استناد به وی صحیح میباشد.(9)
فرماندھان سپاه معاویهبه قرار زیر بودند: عمرو بن عاص فرمانده سواران مردم شام، ضحاک بن قیس فرمانده ھمه پیاده نظام سپاه، ذوالکلاع حمیری بر بال راست سپاه، حبیب بن مسلمه بر بال چپ سپاه و ابوالأعور سلمی فرمانده پیش قراولان سپاه. اینان فرماندھان بزرگ سپاه بودند و در زیر مجموعه ھر کدام از این فرماندھان فرماندھان دیگری بودند که حسب قبائل تقسیم شده بودند. این ترتیب که ذکر شد مربوط به ابتدای حرکت سپاه بود، اما در اثنای حرکت و به خاطر وجود برخی از شرایط برخی از فرماندھان تغییر کردند و فرماندھان دیگری منصوب شدند و شاید ھمین عامل، علت اختلاف در مورد نامھای فرماندھان در برخی از منابع باشد.(10)
معاویه ابوالأعور سلمی را به عنوان پیش قراول سپاه روانه کرد. جھت حرکت آنان به شمال شرقی دمشق بود. وقتی که به صفین در پایین فرات رسید در یک دشت باز در کنار گودال آبی از فرات اردو زد و در آن مکان گودالی غیر از آن وجود نداشت و آن را به تصرف خود درآورد.(11)
[1]- المحن، أبوعرب تمیمی، ص124؛ خلافة علی، عبدالحمید، ص191.
[2]- خلافة علی، عبدالحمید، ص191.
[3]- الإصابة1/480؛ خلافة علی، عبدالحمید، ص192.
[4]- أنساب الأشراف2/52سند آن منقطع است؛ خلافة علی، ص192.
[5]- تاریخ طبری5/601. سند آن منقطع است.
[6]- خلافة علی بن أبی طالب، ص194؛ المعرفة و التاریخ3/313.
[7]- خلافة علی، ص194؛ تاریخ خلیفة، ص193.
[8]- سیر أعلام النبلاء6/380.
[9]- خلافة علی بن أبی طالب، ص194.
[10]- امتداد العرب فی صدر الإسلام، صالح علی، ص73؛ خلافة علی، ص194.
[11]- صفین، نصر بن مزاحم، ص160-161.
