نویسنده: مصطفی حسینی طباطبائی
هر كس از راه انصاف در
آئين اسلام پژوهش كند، به روشني در مييابد كه تعاليم و قوانين اسلامي به آسانگيري
بر مردم و تسهيل وظايف آنان گرايشي عظيم دارد و تنها در مواضعي به سختگيري نزديک
ميشود كه ايمان و اخلاق جامعه در معرض تباهي قرارگيرد و مصلحت عمومي به خطر افتد
و نرمش و ملايمت نيز چارهسازي نكند و گرنه، روح غالب، در آموزشها و دستورات
اسلامي به تساهل و تخفيف و جلب قلوب، معطوف است مقاله حاضر توضیح این مهیم را بر
عهده دارد.
قرآن كريم كه مصدر نخستين
و موثقترين مرجع اسلامي شمرده ميشود، به تصريح از اين تسامح سخت مي گويد و در
تشريح احكام ، آن را مورد عنايت قرار مي دهد در سوره نساء به تخفيف وظايف مسلمانان
، بدين اعتبار كه ‹‹آدمي ناتوان آفريده شده است ›› اشاره ميكند و ميفرمايد :
يُريدُ الله أن يخفّف عنكم و خلق الإنسان ضعيفاً (النساء: 28) ‹‹ خدا ميخواهد كه
تكليف شما را آسان سازد زيرا كه آدمي ناتوان آفريده شده
است›› در سوره حج نيز پس از آنكه به مجاهدت درباره خدا فرمان ميدهد، براي آنكه
گمان نرود تكليفِ گرانبار و فوق طاقتي بر مسلمانان نهاده شده، ميفرمايد: و جعل
عليكم في الدّين من حرج (الحجّ : 78) ‹‹خدا در اين دين، سختي بر شما ننهاده است››
همين مضمون در سوره مائده پس از ذكر احكام طهارت آمده و در آنجا ميفرمايد: ما
يريد الله ليجعل علكيم من حرج (المائدة : 6) ‹‹خدا نميخواهد كه بر شما سختگيري
روا دارد.›› و در سوره بقره پس از آنكه وجوب روزهداري را طرح ميسازد ، از تخفيفهايي
كه نسبت به بيماران و مسافران و جز ايشان، داده شده سخن به ميان مي آورد تا آنجا
كه ميفرمايد: يريد الله بكم اليسر و لايريد بكم العسر ( البقرة : 185) ‹‹خدا
آساني را براي شما ميخواهد و خواستار سختگيري بر شما نيست ›› و هرچند در پارهاي
از اين موارد، پس از ذكر احكام ويژهاي از تسهيل حكم سخن رفته، ولي چون در شكل
كلّي و در مقام تعليل، از آسانگيري ياد شده است از اينرو بقول علماي اصول بايد گفت
كه : العبره بعموم اللّفظ، لابخصوص السّبب. و به تعبير ديگر : مورد، مخصّص نيست و
حكم خدا شمول دارد. اين استنباط را آيات ديگري كه شكل كلّي دارند نيز تأييد ميكنند
مانند آنچه در سوره اعراف در وصف پيامبر اسلام(ص) آمده كه : يضع عنهم إصرهم و
الأغلال الّتي كانت عليم (الأعراف: 175) ‹‹بارگراني را كه برعهده دارند و زنجيرههاي
ايشان را از آنان برميدارد›› و يا در سوره بقره، دعاي مؤمنان را که مقرون به
اجابت شده چنين نقل مي فرمايد: ربّنا و لا تحمل علينا إصراً كما حملته علي
الّذين من قبلنا، ربّنا و لا تحمّلنا ما لا طاقه لنا به.. (البقرة : 286)
علاوه بر آيات قرآني،
بيانات و سفارشهاي مؤكّد پيامبر بزرگوار اسلام(ص) نيز بر ملايمت و سهولت شرايع
اسلام، دلالتي روشن دارند. از جمله آنكه فرمود : بُعِثت بالحنيفيّه السّمحه [2]
‹‹من بر آئين توحيدي سهل و آساني مبعوث شدهام ››. ونيز فرمود : إن هذا الدين متين
فأوغلوا فيه برفق و لا تكرهوا عباده الله الي عباده [3] ‹‹اين دين، آئيني استوار
است پس، با نرمي و ملايمت در آن حركت كنيد و بندگي خدا را در نظر بندگان خدا،
ناپسند مسازيد›› ونيز به هنگام فرستادن ياران خود براي تبليغ اسلام، بدانها فرمود
: يسروا و لاتعسروا، و بشروا و لاتنفروا [4] ‹‹اآسان بگيريد و سخت مگيريد و نويد
دهيد و متنفّر نكنيد››. و همچنين فرمود : أنكم امة أريد بكم اليسر [5] ‹‹شما امّتي
هستيد كه آسانگيري را از شما خواستهاند.›› و در هر امر تكليفي، توان مردم را شرط
تعلّق تكليف ميشمرد و ميفرمود : إذا أمرتكم بأمر فأتو منه ما آستطعتم [6] ‹‹چون
شما را به كاري دستور دادم، از آن كار هر چه را كه در توانتان بود به جاي آوريد››.
البتّه نرمخويي و خوشرفتاري رسول خدا (ص) با مردم و عفوها و چشمپوشيهايي كه
درباره خطاكاران از خود نشان داده، داستان ديگري دارد كه تفصيل آن از حوصله اين
مقال بيرون است و در اينجا ذكر آيهاي از قرآن كه احوال فرخنده پيامبر را به نحو
ايجاز يادآور ميشود ما را كفايت ميكند:
فبما رحمه من الله لنت
لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لا نفظو من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم في
الأمر فأذا عزمت فتوكل علي الله إن الله يحب المتوكلين(آل عمران : 159)
